Татарская спадчына ў Беларусі: што і дзе паглядзець?

 

Гістарычная даведка

Татары жылі на тэрыторыі Беларусі яшчэ ў часы Вялікага Княства Літоўскага. Гэта і аселыя найміты з татарскіх ордаў, і ўлусы, якіх прывялі Вітаўт і Тахтамыш з сумеснага паходу ў 1397 годзе. Каля 50 тысяч татараў добраахвотна перасяліліся ў ВКЛ з Залатой Арды, калі тая аслабла і пагрузілася ў міжусобіцы. Нямала апынулася на нашых тэрыторыях і палонных. Напрыканцы XV – у пачатку XVI стагоддзяў да паўднёвых частак сённяшняй Беларусі даходзілі атрады Крымскага ханства. Баі вялі з пераменным поспехам – а захопленыя часта заставаліся тут назаўсёды: так, напрыклад, некаторыя з іх пасяліліся ў Горадні і літоўскіх цяпер Троках.

Татарам удалося захаваць культуру і звычаі, зберагчы абрады. Яны вызнавалі іслам, будавалі і наведвалі мячэці, гадавалі дзяцей згодна з шарыятам. Іх абавязкам была ваенная служба – ахова межаў княства, паходы супраць рыцараў-крыжакоў. Цікава, што службовых коней, зброю і амуніцыю татары павінны былі купляць за ўласныя сродкі.

Да XIX стагоддзя большая частка татараў стала сялянамі, рамеснікамі – яны ўмелі шыць, працаваць са скурай і коньмі. Некаторыя з іх рабілі кар'еру ў медыцыне і адукацыі.

 

 

Што захавалася: татарская спадчына ў Беларусі

Дакрануцца да татарскай гісторыі і культуры можна галоўным чынам у цэнтральных і заходніх рэгіёнах краіны. Пачнём з Менска – горада, дзе была адзіная ў Беларусі каменная мячэць. Вось некалькі мусульманскіх тэрмінаў, якія дапамогуць пагрузіцца ў кантэкст і культуру:

  намаз – штодзённая пяціразовая малітва;

  азан – гучны заклік да намазу, які можна пачуць з мячэці;

  муэдзін – служка мячэці, які абвяшчае азан;

  мінарэт – высокая вежа на мячэці, куды муэдзін падымаецца для азану;

  імам – духоўны кіраўнік абшчыны;

  мізар – татарскія могілкі;

  тэджвід – правілы арфаэпічнага чытання Карана для дакладнага вымаўлення кожнага гуку без скажэння сэнсу.

 

 

Менск

Татарская Слабада / Язэп Драздовіч

Татарскую Слабаду ў раёнах цяперашніх вуліц Заслаўскай, Замкавай, Шпалернай, Ракаўскай, Максіма Танка, Ціміразева, Машэрава і праспекта Пераможцаў (які раней называўся Малой Татарскай вуліцай) можна ўбачыць на працах Язэпа Драздовіча. Асобны гарадскі тапонім – Татарскія агароды – адносіцца да ўчастку паміж слабадой і берагам Свіслачы. Тут вырошчвалі гародніну, рыхтавалі сена для коней.

У гэтых кварталах жылі татары-рамеснікі, гандляры, службоўцы. Прыкладна ў канцы XVI стагоддзя тут узвялі драўляную мячэць, досыць сціплую ўнутры і без мінарэта – муэдзін абвяшчаў азан з ганка. У кастрычніку 1902 года на гэтым жа месцы адкрылі каменную мячэць – з вялікім цэнтральным купалам і шматпавярховым мінарэтам. Прыгожы будынак у візантыйскім стылі часта друкавалі на паштоўках.

Савецкая ўлада перайменавала вуліцы на манер эпохі, стварыла калгас «Татарскі агароднік». Мячэць, якая перажыла вайну, закрылі ў 1949-м і ўзарвалі ў 1962-м. Тады ж разбурылі менскі мізар.

Цяпер у Менску дзейнічае саборная мячэць, якую пабудавалі ў 2016 годзе. Яна размешчана па адрасе вул. Грыбаедава, 29. Унутры працуе Музей ісламу: там можна ўбачыць манеты з часоў гандлю на шляху «з варагаў у грэкі», касцюм імама Іўеўскай мячэці, пано з выявай стамбульскай мячэці Yeni Camii, надрукаванае ў Казані ў 1900 годзе.

Побач з мячэццю знаходзяцца мемарыял разбуранага мізару (могілак) і адзіны захаваны помнік – Хасеню Мустафовічу Аляксандравічу, удзельніку менскага падполля часоў Другой сусветнай.

 

 

Іўе

На гэтых тэрыторыях татары з'явіліся ў часы Вітаўта. За дапамогу ў Грунвальдскай бітве князь надзяліў іх землямі, паступова сфармавалася грамада. Драўляная мячэць на вуліцы Савецкай, 78, пабудаваная ў канцы XIX стагоддзя, за ўвесь гэты час не закрывала свае дзверы і не была пашкоджаная ў войнах. Яна з'яўляецца помнікам драўлянага дойлідства, прызнаная мусульманскім духоўным цэнтрам Беларусі. Тут дзейнічае школа, у якой дарослыя і дзеці вывучаюць арабскую вязь. Мячэць некалькі разоў рэстаўравалі: у 2014–2017 гадах яе абнаўлялі ў адпаведнасці з фатаграфіяй часоў Першай сусветнай вайны.
(Фота: B. Tamaševič, 1898)

У горадзе тры мізары. Адзін з іх – дзейны, размешчаны на скрыжаванні вуліц Савецкай і Мураўшчызны. Там можна ўбачыць пахаванні пачатку ХХ стагоддзя, на некаторых надмагіллях адлюстраваныя ўнураныя галінкі вярбы, з якіх крапаюць слёзы-расінкі.

Цэнтр Іўя ўпрыгожвае мемарыял дружбы чатырох канфесій, кожная яго стэла накіравана ў бок адпаведнага храма – касцёла, царквы, сінагогі і мячэці. Побач працуе Музей нацыянальных культур (Сайт / вул. 17 верасня, 9): там можна ўбачыць пасведчанне аб заканчэнні школы пры мячэці, датаванае 1892 годам, тэджвід 1970 года, стары шпіль з мінарэта Іўеўскай мячэці, архіўныя фота.

 

 

Наваградак

Тут татары таксама пасяліліся даўно: паводле гістарычных звестак, у другой палове XVI стагоддзя ў Наваградку ці яго ваколіцах жыў імам, якому падпарадкоўвалася парафія мясцовых і нясвіжскіх татараў. Яны займаліся вырабам скур, сельскай гаспадаркай, ваеннай справай. У 1796 годзе, згодна з прывілеем Станіслава Аўгуста Панятоўскага, у горадзе ўзвялі мячэць. Праз паўстагоддзя на гэтым жа месцы пабудавалі новую – менавіта гэты драўляны будынак і захаваўся дасюль. Вядома, што ў першай палове XIX стагоддзя чалец наваградскага межавага апеляцыйнага суда Іосіф Сабалеўскі пераклаў Каран на польскую мову.

З 1939-га па 1997 год тутэйшая мячэць не працавала, яе перабудавалі пад жылы дом. Але наваградскія мусульмане працягвалі рабіць намаз у сваіх дамах. Цяпер мячэць зноў дзейнічае. У 2013-м будынак абнавілі: адрамантавалі фасад, сам купал і паўмесяц на ім. Цяпер яно ацяпляецца, а ўнутры дзейнічае нядзельная школа. Навагрудская мячэць размешчана па адрасе вул. Леніна, 28. Мізар – за некалькіх кварталаў ад яе. Яго можна знайсці на скрыжаванні Інтэрнацыянальнай і Спартовай вуліц. У гісторыка-краязнаўчым музеі (Сайт / вул. Гарадзенская, 2) – пано з арабскай каліграфіяй.

 

 

Лоўчыцы і Католышы

За сем кіламетраў ад Наваградка, у ваколіцах вёсак Лоўчыцы і Католышы, татары, па розных версіях, з'явіліся альбо ў XV, альбо ў XVI стагоддзі. З XIX стагоддзя ходзіць легенда аб лоўчыцкім Контусе. Паводле падання, ён кожны дзень пераносіўся духам у Мекку і там маліўся над труной Магамета. Дзякуючы такім здольнасцям Контус аднойчы выручыў свайго памешчыка. Той, жадаючы выдаць замуж адзіную дачку, дазволіў ёй перайсці ў хрысціянскую веру. Потым прадаў маёнтак і на гэтыя грошы адправіўся паломнікам у Мекку – адмаліць свой грэх. Дабраўшыся да мусульманскіх святынь, задумаўся пра шлях дадому. Тут яго і стаўся ў прыгодзе Контус. Ён дапамог перанесціся назад у родныя краі. І, згодна з легендай, пахавалі Святога Контуса якраз каля вёскі Католышы. Цяпер там дзейныя мячэць і мізар, адны з самых старых у Беларусі.
(Фота: В.Васіленка / Wiki)

Тэрытарыяльна яны знаходзяцца ў Католышах, але называюцца Лоўчыцкімі. Упершыню мячэць згадваецца ў 1420 годзе. На працягу стагоддзяў яе не раз перабудоўвалі, пасля Другой сусветнай яна была паўразбураная. Будынак аднавілі ў 2002 годзе. Мячэць аднапавярховая, драўляная, з невялікай лесвіцай, якая вядзе да ганка. На мізары побач можна знайсці як старадаўнія каменныя помнікі, так і сучасныя надмагіллі. Тут пахаваныя афіцэры польскай і расійскай армій, духоўныя служыцелі, нашчадкі старажытных татарскіх родаў.

 

 

Даўбуцішкі

За 15 кіламетраў ад Смаргоні – хутар Даўбуцішкі: некалькі хат, аўтобусны прыпынак, мізар і руіны мячэці. Татарская грамада тут з'явілася яшчэ ў XVI стагоддзі. Драўляная мячэць, па розных версіях, магла быць пабудавана як у сярэдзіне, так і ў канцы стагоддзя. У XVIII—XIX стагоддзях тут быў адзін з самых шматлікіх мусульманскіх прыходаў на тэрыторыі Беларусі. Але праз гады будынак састарэў. Масіўны 12-гранны купал, які быў адной з архітэктурных асаблівасцяў мячэці, у 1970 годзе абрынуўся. З 1991-га помнік архітэктуры чакае рэстаўрацыі і ў разабраным выглядзе захоўваецца ў Музеі народнай архітэктуры і побыту ў Азярцы.

 

 

Докшыцы

Па адной з версій, горад нават названы ў гонар татарскіх майстроў, якія шылі конныя сёдлы для княжацкага войска – «докшыты». На гэтых землях яны таксама з'явіліся ў часы Вітаўта. У канцы XIX стагоддзя, паводле перапісу, у Докшыцах пражывала 68 татараў. Тут захаваўся вялікі мізар, цяпер яго можна знайсці ў глыбіні лесапарку на выездзе з горада па вуліцы Маякоўскага. На ўваходзе – брама з купалам і выявай паўмесяца.

 

 

Глыбокае і Амбросавічы

Хутчэй за ўсё, гісторыя татараў на гэтых тэрыторыях таксама пачалася ў XVI стагоддзі, але пісьмовых крыніц пра жыццё грамады ў тыя часы ў Глыбокім цяпер знайсці нельга. Вядома, што мясцовыя татары займаліся гарбарнай справай – у горадзе дзейнічала 16 майстэрняў, што ў 1931 годзе яны пабудавалі аднапавярховы малітоўны дом з гонтавым дахам на Татарскай вуліцы (цяпер гэта пачатак вуліцы Школьная). У гады Другой сусветнай мячэць згарэла.
(Фота: glubmusej.by)

У 1919 годзе тутэйшыя татары купілі ўчастак у вёсцы Амбросавічы, за 13 кіламетраў ад Глыбокага. Там быў закладзены мізар, які можна ўбачыць і цяпер.

 

 

Клецк і Асмолава

Мячэць з двух'ярусным мінарэтам у Клецку пабудавалі ў 1881 годзе. Яна размяшчалася ў Татарскім завулку (цяпер гэта вуліца Заслонава). Дрэва для ўзвядзення падарылі князі Радзівілы. Будынак некалькі разоў рамантавалі, але падчас вайны ён быў разбураны. Цяпер у Клецку дзейнічае малітоўны дом, які размешчаны на гэтай жа вуліцы, – яго можна пазнаць па паўмесяцы.

Сёлета ў гаспадарчым памяшканні Клецкага малельнага дома знайшлі рэліквію. Гэта зялёны ваўняны сцяг з паўмесяцам, зоркай і вышытай датай – 29 мая 1925 года. Такія сцягі звычайна ўсталёўваюцца на трыбунах, на якіх выступаюць імамы. Высветлілася, што, калі клецкую мячэць падпалілі, прадстаўнікі грамады рызыкнулі жыццём і паспелі выратаваць сцяг. Цяпер ён знаходзіцца ў Музеі ісламу ў Менску.

Мізар, якому ўжо больш за 400 гадоў, знаходзіцца ў вёсцы Асмолава, паміж Нясвіжам і Клецкам. Ён па-ранейшаму дзейнічае, грамада добраўпарадкоўвае яго і сустракаецца тут на святы.

 

 

Слонім

Гісторыя татараў у Слоніме пачалася ў XVI стагоддзі. У 1644 годзе стараста горада выдаў прывілей для мясцовых рамесных цэхаў і дадаў, што да іх адносяцца і татарскія майстэрні. Прадстаўнікі грамады займаліся гарбарнай справай, возніцтвам, рыбалоўствам, сельскай гаспадаркай. У запісах 1717 года згадваецца Татарская вуліца. У 1804-м тут пабудавалі драўляную мячэць з мінарэтам і купалам, якая ў канцы таго ж стагоддзя згарэла. Адноўлены праз год будынак праслужыў яшчэ некалькі дзесяцігоддзяў – і быў спалены ўжо ў 1944 годзе.

Цяпер на вуліцы Агінскага, 10, знаходзіцца дзейная мячэць. Яе адкрылі ў гаспадарчым аднапавярховым каменным будынку XIX стагоддзя. Гісторыя новай мячэці пачалася ў 1994 годзе.

Мізар тут дзейнічае з XVII стагоддзя. На яго тэрыторыі захавалася воінскае пахаванне салдат Расійскай імперыі мусульманскага вызнання, яно датуецца 1914 годам. Магілы і надмагіллі належаць да самых розных эпох, эпітафіі на іх напісаны і арабскай вяззю, і кірыліцай, і лацінкай. Дарога да мізару ляжыць праз лес, на выездзе са Слоніма ў бок Дзятлава.

 

 

Смілавічы

Татараў у Смілавічах – гарадскім пасёлку ў Чэрвеньскім раёне – згадвалі яшчэ ў 1592 годзе. Тут таксама была Татарская слабада, а мячэць дзейнічала з XIX стагоддзя. У 1930-м яе разбурылі. Новую, цагляную, пабудавалі ў 1996 годзе. Унутры яе захоўваюцца ўнікальныя кітабы часоў ВКЛ – кнігі, напісаныя на беларускай мове арабскай вяззю. Сучасную мячэць у Смілавічах можна знайсці па адрасе вул. Пясочная, 3. Мізар – на выездзе з горада, на вуліцы Шашэйнай, побач з вёскай Дукоршчына.

 

 

А што яшчэ?

У Гомелі, Маладзечне, Ашмянах, Відзах (Браслаўскі раён) дзейнічаюць мусульманскія малітоўныя дамы, перабудаваныя са звычайных жылых або гаспадарчых будынкаў. Многія мячэці, узведзеныя ў мінулых стагоддзях, згарэлі або былі разбураныя – засталіся толькі фатаграфіі і згадкі. Так, не былі адноўленыя мячэці ў Некрашунцах (Воранаўскі раён), Міры (Карэліцкі раён), Ляхавічах і іншых пунктах на карце Беларусі.

Мізараў у краіне налічваецца больш за 30, некаторыя з іх размешчаны ў вёсках, якіх ужо няма на карце.

Калі ж казаць пра вядомых прадстаўнікоў, выхадцам з татарскага роду быў бацька мастака Напалеона Орды. Пра яго біяграфію і творчыя маршруты мы распавядалі тут.

 

 

Як правільна наведваць мячэці і мізары?

У мячэць могуць заходзіць прадстаўнікі любой веры – галоўнае не рабіць гэтага падчас набажэнства. Перад уваходам трэба зняць абутак, жанчынам неабходна пакрыць галаву. Паводзіць сябе варта гэтак жа, як і ў любым храме: не шумець, не пакідаць смецце, не заходзіць у закрытыя памяшканні. Усё тое ж самае тычыцца і мізараў. Некаторыя татарскія пахаванні пашкоджвалі вандалы, таму абшчыны з вялікай увагай ставяцца да добраўпарадкавання месцаў памяці. Частка мізараў цяпер абгароджаныя, з брамкамі і клямкамі – пасля наведвання пахаванняў варта акуратна зачыніць вароты.